تحلیل حقوقی نقش مالیات بر ثروت در کاهش نابرابری‌های اقتصادی در نظام حقوق مالیاتی ایران

قول درست فرد, فاطمه; شریفانی, محمدرضا

doi:10.22034/psab.2026.242251

تحلیل حقوقی نقش مالیات بر ثروت در کاهش نابرابری‌های اقتصادی در نظام حقوق مالیاتی ایران

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسندگان

فاطمه قول درست فرد ¹

محمدرضا شریفانی ²

¹ دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق مالی اقتصادی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، تهران، ایران

² دکتری حقوق عمومی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال، تهران، ایران

10.22034/psab.2026.242251

چکیده

نابرابری اقتصادی در ایران به دلیل سیستم مالیاتی متمرکز بر درآمد و مصرف و غفلت از ثروت انباشته، تشدید شده است. این پژوهش مبانی قانونی، ظرفیت‌های نهادی و محدودیت‌های عملی معرفی مالیات جامع بر ثروت را در چارچوب حقوقی ایران ارزیابی می‌کند. با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی، اصول قانون اساسی، قوانین عادی و اسناد سیاست‌گذاری برای شناسایی پایه‌های هنجاری و موانع ساختاری بررسی شده‌اند. تحلیل‌ها نشان می‌دهد موانع اصلی اجرای مالیات بر ثروت کارآمد شامل فقدان قانون منسجم، مقررات پراکنده و موقت دارایی‌ها، ضعف سامانه‌های شناسایی و ارزش‌گذاری دارایی‌ها و نگرانی‌ها پیرامون حقوق مالکیت خصوصی است. با این حال، تفسیر قانون اساسی تأیید می‌کند که مالیات بر ثروت، مشروط به هم‌راستایی با اصول عدالت مالیاتی و تناسب بار مالیاتی، از مشروعیت قانونی کافی برای ترویج عدالت اجتماعی برخوردار است. در نتیجه، این مطالعه یک چارچوب مشروعیت سه‌گانه (عدالت اجتماعی، اقتدار حاکمیتی و تناسب) توسعه داده و یک مدل اجرای تدریجی با اولویت‌دهی به ثروت‌های بسیار کلان و غیرمولد پیشنهاد می‌کند. این یافته‌ها مبنایی هنجاری و نهادی برای تدوین قانون جامع مالیات بر ثروت در ایران ارائه داده و نظام مالیاتی را به سمت توزیع عادلانه‌تر ثروت سوق می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

مالیات بر ثروت

عدالت مالیاتی

نابرابری اقتصادی

نظام حقوق مالیاتی ایران

بازتوزیع درآمد

موضوعات

سایر محورهای مرتبط

Agrawal, D. R., Foremny, D., & Martínez-Toledano, C. (2025). Wealth tax mobility and tax coordination. American Economic Journal: Applied Economics, 17(1), 402–430. https://doi.org/10.1257/app.20220615

Azizi, S. (2024). Tax on real estate and immovable property (1st ed.). Termeh Publications. (in Persian)

Bakhshidastjerdi, R., & Abolhasani-Torqi, F. (2013). Land tax: Economic theories of Islam and Western schools (1st ed.). Mohammad Hadi Publications. (in Persian)

Bjørneby, M., Markussen, S., & Røed, K. (2023). An imperfect wealth tax and employment in closely held firms. Economica, 90(358), 557–583. https://doi.org/10.1111/ecca.12456

Borge, E., & Rattsø, J. (2001). Income distribution and tax structure: Microeconomic test of the Meltzer–Richard hypothesis (No. 543). CESifo Working Paper.

Brülhart, M., & Schmidheiny, K. (2018). Taxpayers seek strategies to avoid wealth tax. ifo DICE Report, 16(2), 19–21.

Chu, K. Y., Davoodi, H. R., & Gupta, S. (2000). Income distribution and tax and government social spending policies in developing countries (Working Paper No. 00/62) International Monetary Fund (IMF).

Constitution of the Islamic Republic of Iran. (1989). Islamic Parliament Research Center. (in Persian)

Dadgar, Y., & Ghafari, A. A. (2008). Investigating the effect of payroll tax on income distribution in Iran. Economic Research and Perspectives, 8(3), 73–97. (in Persian)

Direct Taxes Act with Subsequent Amendments and Additions. (1987). Islamic Parliament Research Center. (in Persian)

Farahati, M. (2018). The effect of tax composition on income distribution in Iran: An autoregressive distributed lag approach. Applied Theories of Economics, 5(3), 185–212. (in Persian)

Fuest, C., Neumeier, F., Stimmelmayr, M., & Stöhlker, D. (2018). The economic effects of a wealth tax in Germany. ifo DICE Report, 16(2), 1–13.

Glogower, A. (2020). A constitutional wealth tax. Michigan Law Review, 118, 717–745.

Guvenen, F., Kambourov, G., Kuruscu, B., Ocampo-Diaz, S., & Chen, D. (2019). Use it or lose it: Efficiency gains from wealth taxation (Working Paper No. 26284). National Bureau of Economic Research.

Jakobsen, K., Kleven, H. J., & Zucman, G. (2020). Wealth taxation and wealth accumulation: Theory and evidence from Denmark. The Quarterly Journal of Economics, 135(1), 329–388. https://doi.org/10.1093/qje/qjz029

Khodaparast Mashhadi, M., & Saradari, A. (2017). The impact of tax policies on the realization of economic justice in Iran during the period 2008 to 2015. In National Conference on Value Added Tax: Opportunities and Challenges, Mashhad, Iran. (in Persian)

Krenek, A., & Schratzenstaller, M. (2018). A European net wealth tax (Working Papers No. 561). Austrian Institute of Economic Research.

Kuypers, S., Figari, F., & Verbist, G. (2020). An assessment of wealth taxes in a joint income–wealth perspective (CSB Working Papers No. 20/60). Herman Deleeck Centre for Social Policy.

Mohebbi Kia, H. R., & Ghamami, S. M. M. (2021). Justice and luxury taxes: A case study of vacant houses and luxury cars. Biannual Journal of Human Rights and Citizenship, 6(1), 33–58. (in Persian)

Mohseni, M. M., Mohammadi, A., Davari, M., & Shojaei, M. (2024). Property and wealth taxes and tax justice in society. In 13th National Conference on New Ideas in Humanities and Engineering, Iran. (in Persian)

Moradi, R. (2022). Tax on real estate and immovable property: A theoretical and practical approach (1st ed.). Andisheh Arshad Publications. (in Persian)

Nasiri Aghdam, A., & Ghasemi Shashdeh, M. (2024). Introduction to and evaluation of the capital gains tax bill. Rayeh Eghtesad. (in Persian)

Parhizkari, S. V. R., & Sharifzadeh, M. J. (2025). Wealth tax in Iran (Tax on vacant and high-priced houses) (1st ed.). Narvan Danesh Publications. (in Persian)

Piketty, T. (2015). Capital and wealth taxation in the 21st century. National Tax Journal, 68(2), 449–458. https://doi.org/10.17310/ntj.2015.2.10

Ring, M. A. K. (2024). Wealth taxation and household saving: Evidence from assessment discontinuities in Norway. Review of Economic Studies, 92(5), 3375–3403. https://doi.org/10.1093/restud/rdae004

Saadatmehr, M., & Bazgir, A. (2023). Investigating the impact of wealth tax on income distribution in the Iranian economy. Iranian Journal of Applied Economic Studies, 12(46), 117–137. https://doi.org/10.22084/aes.2022.26476.3476 (in Persian)

Sabouri, N., Ebrahimi, A., & Nasari-Pour, J. (2023). Tax accounting and its two new topics: Bank transaction tax and wealth tax (1st ed.). Entekas Publications. (in Persian)

Saez, E., & Stantcheva, S. (2018). A simpler theory of optimal capital taxation. Journal of Public Economics, 162, 120–142. https://doi.org/10.1016/j.jpubeco.2017.07.007

Saez, E., & Zucman, G. (2019). How would a progressive wealth tax work? Evidence from the economics literature. Unpublished manuscript. DocsLib.

Saez, E., & Zucman, G. (2022). Wealth taxation: Lessons from history and recent developments. AEA Papers and Proceedings, 112, 58–62.

Salem, A. A., & Nademi, Y. (2017). Taxes and income distribution in Iran: A threshold regression approach. Tax Research Quarterly, 25(34), 47–63. (in Persian)

Scheuer, F., & Slemrod, J. (2021). Taxing our wealth. Journal of Economic Perspectives, 35(1), 207–230. https://doi.org/10.1257/jep.35.1.207

Seim, D. (2017). Behavioral responses to wealth taxes: Evidence from Sweden. American Economic Journal: Economic Policy, 9(4), 395–421. https://doi.org/10.1257/pol.20150578

Seyfipour, R., & Rezaei, M. Q. (2011). Investigating the factors affecting income distribution in the Iranian economy with emphasis on taxes. Tax Research Quarterly, 19(10), 121–142. (in Persian)

Shahiki Tash, M. N., & Alizadeh, S. (2021). Investigating the relationship between poverty, income distribution, and economic growth in Iran using a fuzzy approach. Iranian Journal of Applied Economic Studies, 10(38), 39–54. (in Persian)

Value Added Tax Act with Subsequent Amendments and Additions. (2021). Legislative Database of the Islamic Republic of Iran. (in Persian)

Zamani, A. (2009). An investigation of the wealth tax system in Iran and estimation of the tax capacity of some of its components. Economic Research and Policies, 7(11), 39–66. (in Persian)

Zucman, G. (2019). Global wealth inequality. Annual Review of Economics, 11(1), 109–138. https://doi.org/10.1146/annurev-economics-080218-025852