https://www.psabjournal.ir/ حسابداری و بودجه‌ریزی بخش عمومی fa daily 1 Wed, 21 Jan 2026 00:00:00 +0330 Wed, 21 Jan 2026 00:00:00 +0330 https://www.psabjournal.ir/article_233619.html مدیریت مالی عمومی در دهه‌های اخیر با هدف افزایش شفافیت، پاسخگویی و کارایی، تحولات ساختاری عمیقی را تجربه کرده است. این مقاله با رویکرد مرور تحلیلی، پژوهش‌های بین‌المللی و داخلی را در بازه زمانی ۱۹۸۳ تا ۲۰۲۵ بررسی می‌کند. این پژوهش با ترکیب ادبیات نظری، چارچوب‌های سیاستی بین‌المللی و مطالعات تجربی، روندهای جهانی مدیریت مالی عمومی را در بستر خاص ایران زمینه‌مند ساخته و چالش‌های آن را تحلیل می‌نماید. مطالعات پیشین نشان می‌دهند که اصلاحاتی نظیر بودجه‌ریزی مبتنی­بر­عملکرد، حسابداری تعهدی، چارچوب‌های میان‌مدت هزینه‌ای و دیجیتال‌سازی، پارادایم مدیریت مالی را از کنترل ورودی‌محور به سمت خلق ارزش عمومی و نتیجه‌محوری سوق داده‌اند. با این حال، در این مقاله استدلال بر این است که موفقیت این ابزارهای فنی به­شدت تحت تأثیر موانع ساختاری قرار دارد. چالش‌هایی چون مقاومت بوروکراتیک، سیاست‌زدگی فرآیندهای مالی، کمبود ظرفیت نهادی و انسانی و کیفیت پایین داده‌ها، اغلب منجر به اجرای صوری و ناپایدار اصلاحات، به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه، شده است. این مقاله با بررسی زمینه ایران، نشان می‌دهد که چگونه این چالش‌های جهانی در یک بستر ملی تجلی یافته و به شکاف میان سیاست‌های مدون و ظرفیت‌های اجرایی دامن می‌زنند. در نهایت، نتیجه­ای که حاصل می­گردد این است که پایداری اصلاحات مالی نیازمند رویکردی تدریجی و زمینه‌محور است که بیش از تمرکز بر تقلید از مدل‌های بین‌المللی، بر تقویت بنیان‌های حکمرانی، ظرفیت‌سازی داخلی و اراده سیاسی استوار باشد. https://www.psabjournal.ir/article_235967.html این پژوهش با هدف بررسی عوامل مؤثر در بهبود مدیریت بودجه و منابع مالی در سازمان‌های دولتی، به‌ویژه وزارت امور اقتصادی و دارایی، انجام شده است. مطالعه بر سه مؤلفه کلیدی مدیریت هوشمندانه سرمایه انسانی،  شامل تعهد اجرایی بودجه، توانمندی‌های منابع انسانی و دقت برنامه‌ریزی بودجه متمرکز بوده که زیربنای عملکرد مالی هوشمند و پایدار محسوب می‌شوند. جامعه آماری پژوهش شامل ۱۲۰۰ نفر از مدیران و کارمندان رسمی این وزارتخانه بوده و با استفاده از فرمول کوکران، حجم نمونه به ۲۹۱ نفر کاهش یافته است. جمع‌آوری داده‌ها از طریق پرسشنامه‌های استاندارد و با تکیه بر چارچوب‌های علمی انجام شده و تحلیل‌ها توسط نرم‌افزارهای SPSS و Smart PLS صورت گرفته است. نتایج نشان می‌دهد که تعهد اجرایی بودجه تأثیری مثبت و معنادار بر افزایش اثربخشی در فرآیند جذب و تخصیص منابع مالی داشته است. علاوه بر این، نقش کلیدی توانمندی‌های منابع انسانی در بهبود فرآیندهای مرتبط با جذب بودجه و تصمیم‌گیری مالی تأیید شده است. همچنین، دقت در برنامه‌ریزی بودجه منجر به افزایش کارایی، کاهش انحرافات مالی و ارتقای شفافیت در نظام تخصیص منابع شده است. تحلیل آماری به تأیید تمامی فرضیات تحقیق منجر شده و از انسجام مدل تحلیلی حمایت می‌کند. بر این اساس، پژوهش چارچوبی عملیاتی ارائه می‌دهد که با تمرکز بر تعامل میان این سه مؤلفه، امکان بهبود مدیریت مالی و بودجه‌ریزی در بخش دولتی ایران را فراهم می‌سازد. ترکیب تعهد اجرایی، تقویت توانمندی‌های منابع انسانی و افزایش دقت تحلیلی در برنامه‌ریزی، بستر لازم را برای ایجاد نظامی بودجه‌ای شفاف، پاسخگو و مبتنی بر داده فراهم می‌کند. نتایج این تحقیق نشانگر حرکت به سوی مدیریتی هوشمند و مبتنی بر شواهد است که با کنار گذاشتن رویکردهای سنتی بودجه‌ریزی، موجب ارتقای بهره‌وری اقتصادی، عدالت مالی و پایداری بلندمدت خواهد شد. https://www.psabjournal.ir/article_233620.html این پژوهش با هدف تبیین تأثیر مؤلفه‌های برنامه‌ریزی استراتژیک بر حاکمیت مالی در سازمان‌های بخش عمومی (مورد مطالعه شهرداری‌های استان تهران) انجام شده است. در مدل مفهومی، چهار مؤلفه تحلیل محیط داخلی، تحلیل محیط خارجی، تعیین چشم‌انداز و هدف‌گذاری استراتژیک به‌عنوان متغیرهای مستقل و حاکمیت مالی به‌عنوان متغیر وابسته در نظر گرفته شد. مطالعه از نوع توصیفی–تحلیلی (کاربردی) و پیمایشی است؛ داده‌ها از ۱۸۰ نفر از مدیران شهرداری گردآوری و با  استفاده از نرم افزار SPSS (نسخه ۲۷) تحلیل شد. پایایی ابزار با آلفای کرونباخ برای کل مقیاس در سطح مطلوب تأیید گردید. نتایج نشان داد میان همه مؤلفه‌های برنامه‌ریزی استراتژیک و حاکمیت مالی رابطه مثبت و معنادار وجود دارد و در رگرسیون چندگانه، هدف‌گذاری استراتژیک قوی‌ترین پیش‌بین حاکمیت مالی است؛ پس از آن تعیین چشم‌انداز قرار می‌گیرد و تحلیل‌های محیطی اثرات مثبت اما ضعیف‌تری دارند. یافته‌ها همچنین بر نقش محوری ترجمه چشم‌انداز به اهداف سنجش‌پذیر و هم‌ترازی بودجه با اهداف استراتژیک در بهبود شفافیت، پاسخ‌گویی، پایداری و انسجام مالی دلالت دارد. https://www.psabjournal.ir/article_241994.html این تحقیق با هدف ارایه مدل اخلاق حسابداری در بخش عمومی با تاکید بر نقش حسابداری دادگاهی انجام شده است. تحقیق از نوع بنیادی بر اساس هدف و با ماهیت اکتشافی و با روش کیفی داده بنیاد با کمک فرآیند مصاحبه با خبرگان انجام شده است. جامعه آماری این تحقیق خبرگان تحقیق بودند که شامل اعضای هیات علمی دانشگاه ها، حسابداران دادگاهی، کارشناسان رسمی قوه قضاییه و دادگستری فعال در حوزه های حسابداری بودند که بر اساس روش نمونه گیری هدفمند با تکنیک گلوله برفی 11 جهت حصول به اشباع نظری انتخاب شدند. برای تجزیه و تحلیل داده ها، با توجه به رویکرد داده بنیاد، از سه فرآیند کدگذاری، شامل :کدگذاری باز ، کدگذاری محوری و کدگذاری گزینشی استفاده شد و جهت تعیین اعتبار و پایایی الگوی ارایه شده با کمک اعضای پنل دلفی و ضرایب کندال و آلفای کرونباخ استفاده شد. در این تحقیق پس از شناسایی 67 کد اولیه و با حذف کدهای مشترک در نهایت 53 کد ثانویه در قالب 12 مقوله و 6 محور نظریه داده بنیاد : علی، زمینه ای، مداخله گر، محوری، راهبردی و پیامدها، با استفاده از تکنیک دلفی و کسب نظر از خبرگان مورد ارزیابی الگوی پیشنهادی تحقیق ارایه گردید. نتایج این تحقیق که برگرفته از تحلیل داده های مصاحبه بر اساس روش داده بنیاد است الگوی اخلاق حسابداری در بخش عمومی با تاکید بر نقش حسابداری دادگاهی را در قالب شرایط علی شامل3 مفهوم و 13 کد نهایی، شرایط زمینه ای شامل 3 مفهوم و 10 کد نهایی، شرایط مداخله گر شامل 1 مفهوم (مهارت های حرفه ای)و 5 کد نهایی، عوامل محوری شامل 1 مفهوم(استانداردهای حسابداری دادگاهی) و 5 کد نهایی، راهبردها شامل 2 مفهوم(راهبردهای قانونی و راهبردهای آموزشی) و 7 کد نهایی و پیامدها شامل 2 مفهوم(منافع اجتماعی و منافع دولتی و سازمانی) و 10 کد نهایی ارایه داد. https://www.psabjournal.ir/article_233621.html این پژوهش با رویکردی کمی و با استفاده از پرسشنامه‌ای معتبر، اثر بودجه‌ریزی مبتنی بر عملکرد منابع انسانی (HR‑PBB) بر عملکرد سازمانی در وزارت امور اقتصادی و دارایی را در چارچوب چشم‌انداز 1404 بررسی می‌کند. نتایج حاصل از مدل‌سازی معادلات ساختاری (SEM) نشان می‌دهد که اجرای بودجه و حمایت سازمانی تأثیر مستقیم و معناداری بر عملکرد سازمانی دارند. همچنین، حمایت سازمانی به‌عنوان میانجی کامل با اثر غیرمستقیم قوی بیانگر آن است که شفافیت ناشی از اجرای بودجه، از طریق تقویت حمایت ادراک‌شده، به بهبود معنادار عملکرد سازمانی منجر می‌شود. یافته‌ها تأکید می‌کنند که بودجه‌ریزی مبتنی بر عملکرد، فراتر از یک ابزار مالی، نقشی راهبردی در تحول سازمانی ایفا کرده و از مسیر تقویت روابط انسانی و تعهد سازمانی، اثربخشی سیستم‌های دولتی را ارتقا می‌دهد. بر این اساس، تقویت شفافیت ارتباطی و انضباط مالی پایدار به‌عنوان الزامات کلیدی بهبود عملکرد سازمان‌های دولتی پیشنهاد می‌شود. https://www.psabjournal.ir/article_241992.html هدف اصلی پژوهش حاضر، بررسی بهینه‌سازی فرآیندهای مالی و مولفه های تاثیرگذار بر آن با استفاده از نظرات ذیحسابان شهرداری تهران می باشد تا مسائل، چالش‌ها و موضوعات مربوطه شناسایی و از آن جهت توسعه و طی نمودن ادامه مسیر بهره‌گیری شود. روش تحقیق پژوهش حاضر تحلیل محتوای کیفی و روش پژوهش از منظر هدف اکتشافی می باشد. روش جمع آوری داده ها، مصاحبه عمیق بوده که با خبرگان ذیحسابی شهرداری تهران در سال‌های 1402و 1403 انجام شد. یافته ها نشان می دهد که بهینه سازی فرآیندهای مالی در شهرداری تهران به عواملی از قبیل: بهره گیری از فناوری و اطلاعات، آموزش فرآیندهای مالی به کارکنان، نظارت بر اجرای فرآیندهای مالی، رویکرد بهبود مستمر فرآیندهای مالی، چالش عدم رعایت فرآیندهای مالی به واسطه ابلاغ بی‌موقع برنامه‌ها، لزوم وحدت‌رویه در اجرای فرآیندهای مالی، فرآیندهای مالی رایج در واحدها، لزوم سیستم محور شدن فرآیندهای مالی و اصلاح فرآیندهای مالی بستگی دارد و مولفه وحدت رویه در اجرای فرآیندهای مالی بیشترین تاثیر را بر بهینه‌سازی فرآیندهای مالی شهرداری تهران را دارد. به طور کلی، اجرای هماهنگ مولفه ها و الزامات شناسایی شده در ارتباط با بهینه‌سازی فرآیندهای مالی می‌تواند ضمن بهبود عملکرد مالی، زمینه افزایش اعتماد عمومی، پاسخگویی سازمانی و استفاده بهینه از منابع مالی شهری را فراهم آورد. https://www.psabjournal.ir/article_233709.html تحول فناوری‌های دیجیتال و گسترش اقتصاد داده‌محور، نظام مالیاتی سنتی را با چالش‌های جدی مواجه ساخته و طراحی الگویی بومی برای انطباق با اقتصاد دیجیتال را ضروری کرده است. این پژوهش با هدف تبیین الگوی فازی نظام نوین مالیاتی مبتنی بر الزامات اقتصاد دیجیتال و با رویکرد تفسیری و روش ترکیبی کیفی-کمی انجام شد. در مرحله کیفی، داده‌ها از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با ۲۴ نفر از خبرگان حوزه مالیات، اقتصاد دیجیتال و حکمرانی گردآوری و با تحلیل مضمون بررسی شد. در مرحله کمی، روابط میان مؤلفه‌ها با استفاده از پرسش‌نامه ماتریسی و تحلیل مقایسات زوجی مبتنی بر منطق فازی تحلیل گردید. یافته‌ها نشان داد سیاست‌گذاری دیجیتال، حاکمیت داده و شفافیت مالیاتی گره‌های مرکزی نظام مالیاتی هوشمند هستند. رابطه دوسویه قوی میان داده‌محوری و حاکمیت داده (وزن 75/0) و درجه مرکزیت بالای حاکمیت داده (95/0) و داده‌محوری (88/0) نقش راهبردی این مؤلفه‌ها را نشان می‌دهد. نتایج همچنین بر ساختار بالا‌به‌پایین سیاست‌گذاری و اهمیت هماهنگی بین‌بخشی و حکمرانی داده تأکید دارد. https://www.psabjournal.ir/article_234631.html نوسانات فزاینده نرخ ارز، نرخ بهره و قیمت دارایی‌ها، سازمان‌های بخش عمومی و خصوصی را در معرض ریسک‌های مالی متنوع قرار داده است و ابزارهای مشتقه به‌عنوان ابزارهای کلیدی مدیریت ریسک مورد توجه قرار گرفته‌اند. این پژوهش با رویکرد مرور نظام‌مند، ادبیات مربوط به کاربرد مشتقات مالی در مدیریت ریسک در بخش‌های عمومی و خصوصی را بررسی می‌کند و به شناسایی شباهت‌ها و تفاوت‌های نهادی، نظارتی و انگیزشی می‌پردازد. مطالعات منتشرشده بین سال‌های 1990 تا 2025 از پایگاه‌های اطلاعاتی گردآوری شد؛ از میان 198 مقاله شناسایی‌شده، در نهایت 47 مطالعه بر اساس چارچوب پریزما برای تحلیل نهایی انتخاب شدند. نتایج نشان می‌دهد اگرچه استفاده از مشتقات برای پوشش ریسک رایج است، اما اهداف کاربرد، سطح شفافیت افشا و چارچوب‌های حسابداری در دو بخش تفاوت معناداری دارد. شکاف‌های پژوهشی شامل ادغام معیارهای پایداری، نقش مشتقات رمزارزی در بازارهای نوظهور و استفاده از یادگیری ماشین در ارزیابی ریسک است. استفاده مؤثر از مشتقات مستلزم چارچوب نظارتی شفاف، حاکمیت مالی قوی و ظرفیت فنی مناسب است. https://www.psabjournal.ir/article_238038.html ادغام هوش مصنوعی در فناوری‌های مالیاتی، ظرفیت دگرگون‌کننده‌ای برای ارتقای استراتژی‌های کسب‌وکار از طریق افزایش چشمگیر کارایی، دقت و انطباق با مقررات ایجاد می‌کند. این مقاله با مرور انتقادی ادبیات، به بررسی نقش نوآوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی در بازآفرینی عملکردهای مالیاتی پرداخته و نشان می‌دهد که این فناوری چگونه با خودکارسازی فرآیندهای پیچیده مالیاتی، به مدیریت مؤثر پیچیدگی فزاینده قوانین مالیاتی کمک می‌کند. در عین حال، بر نقش دوگانه هوش مصنوعی تأکید می‌شود؛ به‌گونه‌ای که در کنار منافع عملیاتی و راهبردی، چالش‌هایی همچون امنیت داده‌ها، نگرانی‌های مربوط به حریم خصوصی و ضرورت وجود چارچوب‌های اخلاقی قوی را نیز به همراه دارد. نتایج نشان می‌دهد که فناوری مالیاتی مبتنی بر هوش مصنوعی می‌تواند عملکردهای مالیاتی و برنامه‌ریزی راهبردی را به‌طور معناداری بهبود بخشد، مشروط بر آنکه ریسک‌های مرتبط به‌دقت شناسایی و مدیریت شوند. در نهایت، مقاله با تأکید بر ایجاد تعادل میان بهره‌گیری از پیشرفت‌های فناورانه و مدیریت ریسک، نقشه‌راهی برای ادغام موفق هوش مصنوعی در رویه‌های تجاری ارائه می‌کند. https://www.psabjournal.ir/article_242251.html نابرابری اقتصادی در دهه‌های اخیر به یکی از چالش‌های اساسی عدالت اجتماعی و کارآمدی نظام مالیاتی ایران تبدیل شده است. تمرکز غالب نظام مالیاتی بر پایه‌های درآمد و مصرف و غفلت نسبی از ثروت‌های انباشته، نقش مهمی در تداوم و تشدید این نابرابری ایفا کرده است. در این چارچوب، مالیات بر ثروت به‌عنوان ابزاری مؤثر برای تقویت کارکرد بازتوزیعی مالیات و مهار تمرکز ثروت مورد توجه قرار می‌گیرد. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر تحلیل اسناد حقوقی و تقنینی، از جمله اصول قانون اساسی، قوانین مالیاتی و گزارش‌های نهادی، به بررسی ظرفیت‌ها و چالش‌های استقرار مالیات بر ثروت در نظام حقوق مالیاتی ایران می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که فقدان قانون جامع مالیات بر ثروت، پراکندگی مقررات موجود، ضعف سازوکارهای شناسایی دارایی‌ها و برداشت‌های محدودکننده از اصل حمایت از مالکیت مشروع، از مهم‌ترین موانع تحقق این نوع مالیات محسوب می‌شوند. با این حال، تحلیل اصول ۳، ۴۳، ۴۴ و ۵۶ قانون اساسی بیانگر آن است که مالیات بر ثروت، در صورت رعایت الزامات عدالت مالیاتی و تناسب بار مالی، از مشروعیت حقوقی لازم در راستای تحقق عدالت اجتماعی و منافع عمومی برخوردار است. نوآوری این پژوهش در تبیین چارچوب سه‌گانه مشروعیت شامل عدالت اجتماعی، صلاحیت حاکمیت و تناسب بار مالیاتی و نیز پیشنهاد یک الگوی اجرایی تدریجی نهفته است. نتایج تحقیق می‌تواند مبنایی برای تدوین قانون جامع مالیات بر ثروت در نظام حقوقی ایران فراهم آورد.