حسابداری و بودجه‌ریزی بخش عمومی

حسابداری و بودجه‌ریزی بخش عمومی

شکاف مالیاتی در کشورهای اسلامی با رویکرد متاآنالیز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه حسابداری، دانشکده اقتصاد و مدیریت، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران
2 دانشیار حسابداری، دانشکده اقتصاد و حسابداری، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران
3 استادیار مدیریت، دانشکده مدیریت، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
4 استادیار آمار، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی ایلام، ایلام، ایران
چکیده
هدف این پژوهش ارائه یک مدل جامع از عوامل مؤثر بر شکاف مالیاتی در کشورهای اسلامی است که بر اساس فراتحلیل ۳۷ نتیجه استخراج‌شده از ۱۷ مقاله منتشرشده تا سال ۲۰۲۴ به دست آمده است. سپس اعتبار این مدل با بررسی ۷۹ شرکت بورسی در ایران طی سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۲ آزمون شده است. یافته اصلی نشان می‌دهد که شکاف مالیاتی در ایران با سایر کشورهای اسلامی تفاوت دارد و مدل اندازه‌گیری آن نیز متفاوت است. همچنین نتایج متاآنالیز نشان می‌کند که سودآوری، ارتباط سیاسی، موجودی کالا، جنسیت و جریان وجه نقد عملیاتی بر شکاف مالیاتی اثر دارند، اما مدیریت سود و رشد تأثیری معنادار ندارند. نتایج مطالعات ناهمگونی نشان می‌دهد که جنبه‌های دینی، رابطه بین هنجارهای اجتماعی و شکاف مالیاتی را تقویت می‌کنند. همچنین، با وجود داشتن دین مشترک، تفاوت در ساختارهای مالیاتی موجب ایجاد سطوح متفاوت شکاف مالیاتی در کشورهای اسلامی شده است. این مطالعه راهنمایی برای پژوهش‌های آتی فراهم می‌کند تا جنبه اسلام و دین را در مطالعات مربوط به شکاف مالیاتی در نظر بگیرند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

الوانی، سیدمهدی؛ رحمتی، محمدحسین. (1386). فرایند تدوین منشور اخلاقی برای سازمان. فصلنامه فرهنگ مدیریت، 5(15)، 69-87.
بندریان، امیرعلی؛ سامانیان، سعید؛ سامانیان، علیرضا. (1403). نقش تعاملی هزینه‌های سیاسی بر رابطه بین اجرای استانداردهای بین‌المللی گزارشگری مالی و شکاف مالیاتی در بورس اوراق بهادار تهران. چشم‌انداز حسابداری و مدیریت، 7(93)، 58-82.
پارسا، امیدعلی؛ مهرکام، مهرداد؛ حصنی مقدم، فاطمه. (1399). تأثیر تحریم‌های اقتصادی و ارتباطات سیاسی با تأکید بر درآمدها و شکاف مالیاتی: آزمون تئوری اقتصاد سیاسی. پژوهشنامه مالیات، ۲۸(۴۸)، 108-83.
جامعی، رضا؛ رمن، حجت. (1397). بررسی تأثیر هزینه‌های نمایندگی بر شکاف مالیاتی با رویکرد مدل معادلات ساختاری. پژوهش‌های تجربی حسابداری، 8(3)، 185-210.
حیدری، مهدی؛ دیدار، حمزه؛ طاهریان، سکینه. (1397). بررسی نقش تعدیلگر استقلال هیئت‌مدیره بر رابطه بین ساختار مالکیت با شکاف مالیاتی شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران. پژوهش‌های تجربی حسابداری، 8(2)، 134-117.
خزائی، زینب؛ یزدان‌پور، مرجان. (1394). مالیات‌های اسلامی و جایگاه آن در تأمین منابع. مجله اقتصادی، (3 و 4)، 89-110.
دیدار، حمزه؛ منصورفر، غلامرضا؛ کفعمی، مهدی. (1393). بررسی تأثیر سازوکارهای حاکمیت شرکتی بر شکاف مالیاتی در شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران. بررسی‌های حسابداری و حسابرسی، 21(4)، 409-430.
ربیعی، خدیجه؛ فاضلی، مهدی؛ احمدی خوشابری، آیین. (1403). ارائه مدل جامع دریافت مالیات الکترونیکی جهت کاهش فرار مالیاتی با رویکرد ISM. حسابداری دولتی، 10(2)، 227-244.
شجاعی، مجید. (1399). طراحی یک الگو یکپارچه‌سازی مالیات‌های اسلامی و متعارف. مجله اقتصادی (دوماهنامه بررسی مسائل و سیاست‌های اقتصادی)، 20(3)، 111-135.
صامتی، مجید؛ ایزدی، افسانه؛ فتحی، سعید. (1400). تعیین عوامل مؤثر بر فرار مالیاتی با استفاده از روش فراتحلیل. اقتصاد باثبات، 2(2)، 1-22.  
قادری، بهمن؛ دیدار، حمزه؛ کفعمی، مهدی. (1398). بررسی رابطه بین هزینه‌های سیاسی و شکاف مالیاتی: شواهدی تجربی از بورس اوراق بهادار تهران. پژوهش‌های تجربی حسابداری، 9(2)، 161-194.
کاشانی‌پور، محمد؛ فرجی، امید؛ برجی، پریسا. (1398). ارتباط سیاسی، راهبری شرکتی و تهور مالیاتی. مجله دانش حسابداری، 10(4)، 143-175.
گیلک، محمدتقی؛ صدر، سیدکاظم. (1381). آیا نظام مالیاتی ایران اسلامی است؟. اقتصاد اسلامی، 2(7)، 9-18. 
موسوی جهرمی، یگانه؛ طهماسبی بلداجی، فرهاد؛ خاکی، نرگس. (1388). فرار مالیاتی در نظام مالیات بر ارزش افزوده: یک مدل نظری. پژوهشنامه مالیات، 17(5)، 27-38.
نقشینه، نادر؛ حاجی‌پور، سیده راضیه. (1403). تأثیر حاکمیت شرکتی، چرخه عمر و نقدشوندگی دارایی‌ها بر نرخ مؤثر مالیاتی و شکاف مالیاتی در شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران. چشم‌انداز حسابداری و مدیریت، 7(92)، 228-249.
Alm, J., & Malézieux, A. (2021). 40 years of tax evasion games: A meta analysis. Experimental Economics, 34(4), 1–52.
Anvary Rostamy, A. A. (2024). Impacts of corporate governance, life cycle, and asset liquidity on the effective tax rate and tax gap: Empirical evidence from Iranian emerging stock market [Preprint]. Research Square. https://doi.org/10.21203/rs.3.rs-3874100/v1
Armstrong, C. S., Blouin, J. L., & Larcker, D. F. (2012). The incentives for tax planning. Journal of Accounting and Economics, 53(1-2), 391–411.
 
 
Bagdad, M. A., Noor, R. M., Hamid, N. A., & Aziz, R. A. (2017). Factors affecting tax gap: Evidence from tax audit cases. In Global Conference on Business and Economics Research (Vol. 1, No. 1, pp. 150–156). Bangi: Universiti Putra Malaysia.
Blackwell, C. (2010). A meta-analysis of incentive effects in tax compliance experiments. Developing Alternative Frameworks Explaining Tax Compliance, 16(4), 97–112.
Chalevas, C., Ntounis, D., & Vlismas, O. (2025). The effect of cost asymmetry on future tax avoidance. Journal of International Accounting, Auditing and Taxation, 58. https://doi.org/10.1016/j.intaccaudtax.2025.100681
Chaney, P. K., Faccio, M., & Parsley, D. C. (2012). The quality of accounting information in politically connected firms [Working paper]. Vanderbilt University.
Dahraj, A. T. (2023). Taxation in Pakistan in the light of Islam and modern economics. SSRN. https://ssrn.com/abstract=4577728
de Sousa, L. G. C., & Rezende, A. J. (2023). IVA: A eficiência da conformidade tributária digital em face dos determinantes do tax gap. Revista Contemporânea de Contabilidade, 20(54), 01–17.
Guenther, D. A., Guenther, D., Thack, I., Heitzman, S., Williams, B., & Wilson, R. (2014). Measuring corporate tax avoidance: Effective tax rates and book-tax differences. SSRN. http://ssrn.com/abstract=2478952
Hanlon, M. (2005). The persistence and pricing of earnings, accruals, and cash flows when firms have large book-tax differences. The Accounting Review, 80(1), 137–166.
Heltzer, W. (2009). Conservatism and book-tax differences. Journal of Accounting, Auditing & Finance, 24, 469–504.
Jasrial, Puspitasari, S., & Muktiyanto, A. (2018). Earnings management, effective tax rate (ETR) and book-tax gap (BTG). Accounting and Finance Review, 3(1), 33–43.
Mackie, G., Moneti, F., Shakya, H., & Denny, E. (2015). What are social norms? How are they measured? University of California, San Diego, CA: UNICEF.
Mansfield, G. (1994). Five ways out of tax: An analysis of avoidance devices. Journal of Financial Regulation and Compliance, 2(2), 133–149.
Martani, Y., Anwar, Y., & Fitriasari, D. (2011). Book-tax gap: Evidence from Indonesia. China-USA Business Review, 10(4), 278–284.
Mills, L. F., & Newberry, K. J. (2001). The influence of tax and nontax costs on book-tax reporting differences: Public and private firms. Journal of the American Taxation Association, 1, 1–19.
Moore, J. A. (2012). Empirical evidence on the impact of external monitoring on book-tax differences. Advances in Accounting, 28(2), 132–149.
Neog, Y., & Gaur, A. K. (2020). Tax structure and economic growth in India: Insights from ARDL model. Indian Growth and Development Review, 13(3), 589–605.
Purwantini, H. (2017). Minimizing tax avoidance by using conservatism accounting through book-tax differences (Case study in Indonesia). International Journal of Research in Business and Social Science, 6(5), 34–49.
Raczkowski, K., & Mróz, B. (2018). Tax gap in the global economy. Journal of Money Laundering Control, 21(4), 567–583.
Riguen, R., & Jarboui, A. (2015). Book-tax differences: Relevant explanatory factors. International Journal of Accounting and Economics Studies, 3(2), 95–104.
Seidman, J. K. (2010). Interpreting the book-tax income gap as earnings management or tax sheltering (McCombs Research Paper Series No. ACC-02-10). SSRN. https://ssrn.com/abstract=1564253
Sheikh, A., Jabeen, Z., & Ismail, M. (2021). Zakat collection and disbursement: The case of Pakistan. Journal of Religious Studies, 5(1), 111–128.
Soled, J. (2024). The nation's transfer tax regime and the tax gap. Oklahoma Law Review, 76, 699. SSRN. https://ssrn.com/abstract=4804832
Sutrisno, T., & Dularif, M. (2020). National culture as a moderator between social norms, religiosity, and tax evasion: Meta-analysis study. Cogent Business & Management, 7(1), 1–19.

  • تاریخ دریافت 08 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 02 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 19 خرداد 1404